dinsdag 3 april 2018

Van Da Vinci tot Datavisualisatie: de kracht van visuele communicatie bij onderzoek

Het was koud in Zwolle, toen ik onlangs op pad ging om het symposium Grafisch & Wetenschap te bezoeken. In het auditorium van het Cibap, de vakschool voor verbeelding, organiseerde de stichting PRINT een themadag over het belang van vormgeving en illustraties bij het communiceren van wetenschappelijke informatie. Resultaten van onderzoek eenvoudig en behapbaar maken, mét de inzet van goede communicatiemiddelen: het is iets dat mijn bijzondere interesse heeft. Ik was dus benieuwd!

De zaal zat vol, voornamelijk met professionals uit de grafische wereld en mensen die zich bezighouden met het schrijven over onderzoek. Zelf zat ik naast iemand die redacteur is bij een natuurkundig tijdschrift. “We willen met ons tijdschrift meer gaan doen met illustraties of andere soorten figuren, die de vrij theoretische artikelen ondersteunen,” vertelde ze me. We keken en luisterden samen naar zes sprekers die elk hun eigen interessante kijk op dit onderwerp gaven.


image
wikipedia.nl

Leonardo da Vinci begon er al mee
Grafisch ontwerper Dirma Janse werkt als freelancer, onder andere voor het NRC. Ze vertelde ons hoe bij haar het ontwerpproces van infographics verloopt. Het betekent regelmatig dat ze vrij diep in een wetenschappelijk onderwerp moet duiken en veel in gesprek gaat met de betreffende onderzoeker of auteur van een artikel. Mooi vond ik het dat Dirma ons met hinkstapsprongen meenam in de geschiedenis van wetenschapsvisualisatie. Leonardo da Vinci tekende en omschreef in de 15e eeuw al zeer nauwkeurig hoe bijvoorbeeld het menselijk lichaam in elkaar steekt. Nobelprijswinnaar Richard Feynman stapte in de jaren ’40 al over van formules naar diagrammen. Kunstenaar Joris Laarman slaat tegenwoordig met zijn ontwerpen de brug tussen wetenschap en kunst. Robbert Dijkgraaf werd genoemd als iemand die veel visuele middelen gebruikt om complexe theorieën uit te leggen. We kennen hem inmiddels allemaal óók van zijn colleges bij DWDD. Naar aanleiding van Dirma's verhaal vat ik het idee graag als volgt samen:

Een goed beeld verkoopt, metaforen zijn nuttig
Ilse Schrauwers ontwerpt proefschriften. “Een goed verhaal verdient een mooi ontwerp,” is haar motto. Voor een promovendus moet De Dag van haar of zijn wetenschappelijke Leven helemaal kloppen. De uitstraling van het proefschrift dus ook. Ilse vertelde hoe ze met haar ontwerpen heel dicht bij de promovendus probeert te komen. “Waar ben je trots op?” is een belangrijke vraag die ze stelt. Het antwoord inspireert haar meestal tot een ontwerp. Ook denkt ze regelmatig mee over een pakkende titel. Een goede titel verkoopt en zet aan tot lezen. Hij moet kort zijn, hoeft niet compleet te zijn en dient slechts als een link naar de kern van het verhaal. Iets waar de wetenschappelijke wereld nog wel wat van kan leren. Ook een goed beeld verkoopt, bijvoorbeeld door het gebruik van een metafoor, vertelde Ilse.



isontwerp.nl

Je doelgroep bepaalt je stijl
Een bioloog die een opleiding aan de kunstacademie deed: wetenschappelijk illustrator Erik Crins kan zijn talenten en kennis perfect bundelen bij het natuurgetrouw weergeven van anatomische structuren, of het versimpeld uitleggen van informatie in patiëntenfolders. “Ken je doelgroep,” vertelde Erik, “want die bepaalt heel sterk de stijl van je illustraties”. Een patiënt die een voorlichtingsfolder meekrijgt, heeft andere illustraties nodig dan een student geneeskunde die college volgt. Erik vertelde over de keuze die je als illustrator of maker van datavisualisaties kunt maken: presenteer je het onderzoek klip en klaar aan je publiek, of laat je je publiek zelf nog aan de knoppen draaien om conclusies te trekken? Alles kan natuurlijk tegenwoordig.



image
mediviz.nl


De sterrenhemel in de eerste versie van de Titanic-film klopte van geen kanten!
Professor Peter Barthel had ruim een half uur de lachers op zijn hand toen hij ons als publiek meenam in verkeerde ‘wetenschappelijke’ illustraties. Hij deed onderzoek-met-een-knipoog naar de maanfasen op sinterklaaspapier en kerstkaarten. Regelmatig staan daar ochtendmanen in avondscènes op. Net als de volle maan in horrorfilms bij klokslag 12 uur, of de oorspronkelijk gebruikte sterrenhemel in de film Titanic. Zaken die van geen kant kloppen. Ook trakteerde de hoogleraar astronomie ons nog op een aantal misvattingen die door illustraties in onze sinterklaascultuur zijn geslopen. De invloed van illustraties is groot. Zo bedacht de Nederlandse onderwijzer Jan Schenkman in 1848 de figuur van Zwarte Piet in een kinderboekje. Iets dat de hele Zwarte Piet-moet-blijven-want-hij-is-er-altijd-geweest-discussie direct om zeep helpt. 






Wakker nieuwsgierigheid aan bij kinderen
Het programma bleef interessant en luchtig tegelijk toen Eliane Gerrits het woord kwam. Zij illustreert wetenschappelijke onderwerpen voor kinderen. Van illustraties voor boeken tot grote posters voor in het klaslokaal (“hoe werken breuken bij het rekenen?”). Ze legde uit welke keuzes ze daarbij maakt. Het is belangrijk dat je nieuwsgierigheid aanwakkert, er veel humor in gooit en informatief (in plaats van educatief) probeert te zijn.

elianegerrits.nl

Data slim combineren levert inzicht op
Informatieontwerper Frédérik Ruys sloot de middag af. Als eerste datajournalist van Nederland werkte hij aan de VPRO-programma’s Nederland van Boven en Onzichtbaar Nederland. Met zijn geanimeerde datavisualisaties probeert hij complexe processen voor een breed publiek inzichtelijk te maken. Hij werkt voor Nu.nl, voor het journaal, musea en rijksinstanties. Door data slim te combineren en te animeren, creëert hij fascinerende visualisaties. Een voorbeeld? Van de dag waarop heel Nederland “plat” lag door extreme gladheid en sneeuwval, maakte hij met de plattegrond van ons een land een soort time lapse, waarin je kon zien hoe het sneeuwgebied zich over ons land ontwikkelde, waar de files ontstonden en weer oplosten en hoe de ijsschuivers en strooiwagens van Rijkswaterstaat zich door ons land bewogen. Daaruit kun je allerlei conclusies trekken over hoe processen verliepen en hoe we hier in de toekomst slimmere oplossingen voor kunnen verzinnen.


Complexe informatie toegankelijk blijven maken 
Het is een wat langere blog geworden. Ik hoop niet dat jullie dat erg vinden. Er was veel interessants over deze dag te vertellen en ik ben blij dat ik deelgenomen heb. Belangrijke conclusies zijn dat huidige (en toekomstige) technieken zoals Virtual en Augmented Reality ons eindeloos veel nieuwe mogelijkheden bieden om wetenschap en onderzoek inzichtelijk te maken. Denk daarbij aan The Magic Leap: een techniek die beelden op “het gewone leven” plakt, waarmee onderzoekers staks met hun investeerders in hun eigen onderzoek kunnen rondlopen (klik hieronder voor een filmpje). Goed en helder communiceren (in woord en beeld) vergroot de impact van onderzoek. Ook bij het verkrijgen van subsidies in de aanloopfase. Het is belangrijk om complexe informatie toegankelijk te blijven maken voor een groot publiek, met Leonardo da Vinci als belangrijke inspirator uit ons verleden en een wereld aan technische mogelijkheden voor de toekomst.



Door: Anne Hurenkamp

Geen opmerkingen:

Een reactie posten